Malaysia kini berada dalam fasa Monsun Timur Laut (MTL) yang membawa cuaca tidak menentu serta hujan lebat berterusan di beberapa negeri. Keadaan ini bukan sahaja meningkatkan risiko banjir, tetapi turut mencetuskan kejadian bencana geologi seperti tanah runtuh, mendapan tanah dan aliran puing, terutamanya di kawasan berbukit serta lokasi yang dikenal pasti sebagai kawasan berisiko tinggi. Dalam konteks ini, Jabatan Mineral dan Geosains Malaysia (JMG) terus memainkan peranan penting dalam memantau, menilai dan memberikan maklumat terkini berkaitan risiko bencana geologi bagi memastikan keselamatan masyarakat sentiasa terjamin.

Fenomena MTL dicirikan oleh tiupan angin timur laut yang kencang serta taburan hujan yang tinggi. Selain kesan langsung daripada monsun, Malaysia juga berpotensi menerima limpahan hujan daripada sistem taufan yang melanda kawasan Laut China Selatan dan Filipina. Keadaan cuaca sedemikian boleh mencetuskan insiden luar jangka termasuk banjir kilat, peningkatan mendadak paras sungai serta kegagalan cerun apabila hujan melebihi nilai ambang tertentu. Dalam beberapa tahun kebelakangan ini, negara turut menyaksikan kejadian hujan ekstrem dalam tempoh singkat yang menyebabkan banjir dan tanah runtuh di luar jangkaan.

Sepanjang musim MTL, bencana geologi merupakan antara ancaman utama kepada keselamatan penduduk setempat, khususnya di kawasan berbukit. Tiga jenis bencana geologi utama sering direkodkan iaitu tanah runtuh, mendapan tanah dan aliran puing. Tanah runtuh berlaku apabila cerun menerima curahan hujan berterusan sehingga gagal menampung beban tanah. Mendapan tanah pula berlaku apabila pergerakan tanah menyebabkan permukaan bumi menurun dan membentuk lekukan. Sementara itu, aliran puing merupakan bencana berskala besar yang membawa bersama batu-batu besar, kayu, pasir serta tanah, mengalir deras dari kawasan hulu ke hilir seperti yang berlaku dalam kejadian di Gunung Jerai pada tahun 2022 dan di Kampung Iboi, Kedah pada tahun berikutnya. Aliran puing lazimnya memberi impak kemusnahan yang tinggi dan berlaku secara tiba-tiba, terutama apabila saliran semula jadi tersumbat oleh runtuhan tanah di bahagian hulu sungai.

Setakat ini, JMG telah mengenal pasti sebanyak 31 kawasan hotspot tanah runtuh di seluruh negara serta 263 cerun kritikal yang dipantau secara berkala. Daripada jumlah tersebut, 63 cerun dikenal pasti sebagai berisiko tinggi dan memerlukan tindakan serta pemantauan lebih rapi daripada pihak berwajib. Penilaian risiko ini dilaksanakan secara berterusan bagi memastikan kawasan yang terdedah kepada bahaya dapat ditangani lebih awal sebelum kejadian tidak diingini berlaku.

Bagi meningkatkan kesiapsiagaan masyarakat dan agensi keselamatan, JMG telah membangunkan 34 sistem Amaran Awal (Early Warning System, EWS) di kawasan cerun kritikal. Sistem ini dipasang bagi mengesan perubahan paras air, pergerakan puing atau gegaran kecil yang berlaku akibat pergerakan batuan dan kayu dalam aliran sungai. Amaran hanya akan diaktifkan apabila dua kombinasi dikesan serentak, iaitu peningkatan paras air bersama impak puing pada sensor. Apabila amaran dikeluarkan, maklumat segera disalurkan kepada penduduk setempat serta Jawatankuasa Pengurusan Bencana Daerah yang terdiri daripada Pegawai Daerah, agensi penyelamat, pihak teknikal serta agensi sokongan lain bagi memastikan tindakan pantas dan terkoordinasi dapat diambil.

Selain pemantauan teknikal, JMG turut menekankan kepentingan kewaspadaan masyarakat terhadap tanda-tanda awal ketidakstabilan cerun. Antara tanda yang perlu diperhatikan ialah bonjolan tanah yang ketara, rekahan besar pada cerun atau tanah, aliran air luar biasa, hakisan aktif, pokok yang condong serta kehadiran air keruh yang mengalir keluar dari rekahan tanah. Masyarakat juga disaran untuk melaporkan sebarang tanda pergerakan tanah melalui platform MyGEMS, iaitu Sistem Maklumat Geospatial Mineral dan Geosains, yang menyediakan peta interaktif hotspot, maklumat pegawai bertanggungjawab mengikut negeri serta saluran laporan bencana geologi secara digital. Selain itu, maklumat lebih terperinci berkaitan keselamatan cerun dan garis panduan boleh dirujuk melalui laman web rasmi JMG.

Sepanjang musim ini, masyarakat diingatkan agar mematuhi semua amaran rasmi yang dikeluarkan oleh MetMalaysia, Jabatan Pengairan dan Saliran (JPS), Jabatan Kerja Raya (JKR), Lembaga Lebuhraya Malaysia (LLM) serta JMG sendiri. Aktiviti riadah seperti mendaki bukit, berkelah di kawasan sungai atau mengunjungi kawasan peranginan berbukit perlu dielakkan sekiranya terdapat amaran cuaca buruk atau tanda-tanda ketidakstabilan tanah. Peristiwa-peristiwa luar jangka seperti yang berlaku di Hatyai baru-baru ini menunjukkan bahawa kejadian ekstrem dapat berlaku tanpa diduga, terutama apabila cuaca berubah secara drastik.

Berdasarkan pemerhatian JMG, risiko bencana geologi pada musim ini dilihat meningkat berbanding tahun sebelumnya, selaras dengan tren hujan yang lebih lebat serta kekerapan ribut luar jangka. Pengaruh taufan luar negara turut menyumbang kepada peningkatan taburan hujan, seperti yang berlaku pada bulan September lalu di Sabah apabila taufan super di Filipina telah menyebabkan hujan lebat luar jangka dan mengakibatkan banjir serta tanah runtuh.

JMG menyeru masyarakat untuk terus peka terhadap amaran cuaca dan memastikan keselamatan diri dan keluarga sentiasa diutamakan. Kejadian tanah runtuh dan aliran puing bukan sahaja memberi kesan kepada struktur tanah, tetapi turut melibatkan nyawa serta harta benda. Dengan kerjasama masyarakat, agensi kerajaan dan sistem pemantauan yang komprehensif, risiko bencana dapat diminimumkan.

Komitmen JMG dalam menjalankan pemantauan bencana geologi, penyediaan sistem amaran awal dan penyaluran maklumat tepat kepada orang awam adalah sebahagian daripada usaha berterusan jabatan ini dalam memastikan keselamatan negara sepanjang musim Monsun Timur Laut.

- - -

Artikel ini merupakan ringkasan daripada wawancara Agenda AWANI bertajuk “Fenomena Monsun Timur Laut kembali - apa risiko bencana geologi yang menanti?” yang menampilkan P.Geol. En. Mohamed Fadzli bin Rahman, Penolong Pengarah Kanan, Unit Perancangan Geosains, Jabatan Mineral dan Geosains Malaysia (JMG). Wawancara tersebut disiarkan secara langsung menerusi saluran Astro AWANI 501 pada 1 Disember 2025, dan menumpukan perbincangan tentang keadaan semasa Monsun Timur Laut (MTL) serta risiko bencana geologi yang berpotensi berlaku di seluruh negara.